Fræðimenn gagnrýna fréttaflutning Moggans um Byrjendalæsi – „Sannleikurinn vill einnig oft verða illa úti“

Fræðimenn gagnrýna fréttaflutning Moggans um Byrjendalæsi – „Sannleikurinn vill einnig oft verða illa úti“

Ritstjórn DV skrifar í DV, 28. janúar 2026.

Fræðimenn við Háskólann á Akureyri og læsisfræðingur gera athugasemdir við fréttaflutning Morgunblaðsins um Byrjendalæsi í grein sem birtist hjá Vísi í dag. Greinarhöfundar eru: Gunnar Gíslason, forstöðumaður Miðstöðvar skólaþróunar við Háskólann á Akureyri, Guðmundur Engilbertsson, lektor og deildarforseti Kennaradeildar Háskólans á Akureyri, Jenný Gunnbjörnsdóttir, sérfræðingur hjá Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri, Ragnheiður Lilja Bjarnadóttir læsisfræðingur, Rannveig Oddsdóttir, dósent við Kennaradeild Háskólans á Akureyri, og Rúnar Sigþórsson, fyrrverandi prófessor við Kennaradeild Háskólans á Akureyri.

Umrædd frétt birtist þann 12. janúar en þar er fullyrt að með Byrjendalæsi sé vikið frá vísindum læsisfræðinnar. Fræðimennirnir segja að í fréttinni sé hátt reitt til höggs og ýmislegt fullyrt sem ekki stenst skoðun.

„Í fréttaskýringunni lætur höfundur hennar vaða á súðum um ýmislegt sem ekki stenst nánari skoðun enda er hlaðvarp bandarískrar blaðakonu eina heimildin sem vitnað er til. Hvergi er vitnað í fræðafólk eða rannsakendur á sviði læsismenntunar.“

Nýr ráðherra á sömu mið

Fræðimennirnir byrja á því að hrekja fullyrðingu um að flestir skólar sem eru með Byrjendalæsi á stefnu sinni séu að borga Háskólanum á Akureyri. Hið rétta sé að þó að margir skólar séu með aðferðina á stefnu hjá sér eru aðeins 65 skólar af 175 með samning við Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri. Þessum samningi fylgir ráðgjöf sérfræðinga í læsismenntun og skólaþróun, en greitt er fyrir þjónustu þeirra eins og fyrir aðra þjónustu sem skólar kaupa af utanaðkomandi aðilum.

Eins fullyrði Mogginn að efasemdir hafi reglulega dúkkað upp um aðferðafræðina. Hið rétta sé að umræðan um læsismenntun hefur verið lifandi í gegnum tíðina en hingað til hafi aldrei verið færð sannfærandi eða fræðileg gegn Byrjendalæsi. Umræðan hafi vissulega verið lífleg árið 2015 þegar þáverandi menntamálaráðherra, Illugi Gunnarsson, talaði gegn Byrjendalæsi en greinarhöfundar telja að sú gagnrýni hafi átt að ryðja veginn fyrir þjóðarátak Illuga í læsi, sem vel að merkja hafi ekki borið þann árangur sem að var stefnt.

„Nú rær nýr mennta- og barnamálaráðherra á sömu mið. Hvort þessar tilraunir til pólitískra afskipta af starfi kennara í íslenskum grunnskólum nægja til að halda því fram að gagnrýni á Byrjendalæsi „dúkki reglulega upp“ látum við lesendum eftir að meta.“

Fréttin haldi því fram að Byrjendalæsi sé ekki í samræmi við vísindalega sannreyndar kennsluaðferðir. Að sögn greinarhöfunda er erfitt að vísindalega sannreyna kennsluaðferðir þar sem slíkt krefst þess að hægt sé að útiloka áhrif frá öllu öðru en kennsluaðferðinni sjálfri. Þetta er erfitt í umhverfi skólanna. Eins skipti fleira máli þegar kennsluaðferðir eru metnar og of mikil áhersla á vísindalega sannreyndar aðferðir geti skapað hættuna á því að kennsla miði aðeins að því að tryggja mælanlegan árangur frekar en að næra flókinn vef lýðræðislegra samskipta, félagsmótunar og farsældar. Best sé að mæla árangur með því að safna fjölbreyttum gögnum um sem flesta þætti í árangri nemenda eins og hafi verið gert með Byrjendalæsi.

Sannleikurinn verður illa úti

Mogginn fullyrði svo að Byrjendalæsi sæki innblástur til aðferða sem hafi valdið „óbætanlegu tjóni í hinum enskumælandi heimi þar sem kynslóð eftir kynslóð hefur útskrifast úr námi þar sem hátt hlutfall nemenda getur ekki lesið sér til gagns“. Greinarhöfundar segja að vissulega hafi málheildaraðferðir verið áhrifaríkar í enskumælandi löndum fyrir um 40 árum þar til fyrir um 20 árum. Stutt er síðan aðferðirnar féllu í ónáð og erfitt að fullyrða að kynslóð eftir kynslóð hafi orðið fyrir tjóni. Þessar aðferðir hafi verið gagnrýndar fyrir að vanrækja markvissa kennslu í umskráningu. Ekki sé þó að sjá að Bretar hafi bætt sig mikið í lestri með því að leggja þessar aðferðir á hilluna.

Byrjendalæsi grundvallist á því að læsi sé vissulega háð færni við umskráningu en á sama tíma viðurkennir aðferðin að tæknileg færni ein og sér dugi skammt. Læsi feli meira í sér eins og ritun, tjáningu, sköpun, skilning, ályktunarhæfni og viðhorf.

Breskir menntunarfræðingar hafi birt skýrslu árið 2021 um niðurstöður viðamikillar safngreiningar á rannsóknum á læsiskennslu. Niðurstaðan var sú að blandaðar aðferðir þar sem kennsla í umskráningu og öðrum tæknilegum þáttum lestrar með áherslu á alla þætti læsis skili bestum árangri.

Greinarhöfundar segja að svo virðist sem að læsisstríð sé skollið á hér á landi og sannleikurinn eigi til með að verða illa úti í fréttaflutningi af stríðsátökum.

„Sannleikurinn vill einnig oft verða illa úti í fréttaflutningi af stríðsátökum og þess vegna er það lofsverð viðleitni til að leita sannleikans að skrifa fréttaskýringar. En þær verða þá að standa undir nafni, byggjast á gögnum og þekkingu og draga fram mismunandi hliðar mála. Annars er ver af stað farið en heima setið. “